Dənizçilik, gəmilər və yaxtalar · Texniki bələdçi
BSP, NPT, UNF/JIC və metrik yiv fərqi: düzgün uyğunluq necə seçilir?
Qısa cavab
BSP yivləri 55°, NPT, UNF və metrik yivlər isə 60° profillidir. BSPT və NPT konik yivlərində kipləşmə yivin üzərində təmin olunur; BSPP, UNF və metrik silindrik yivlərdə isə kipləşməni araqat, O-ring və ya konik səth yaradır. Buna görə bir-birinə oxşar görünən yivlər bir-birini əvəz etmir; düzgün uyğunluq üçün diametr ştangensirkulla, addım yivölçənlə ölçülür və kipləşmə səthi də birlikdə yoxlanılır.
Hidravlik xətlərdəki sızmaların əhəmiyyətli hissəsi yanlış materialdan deyil, səhv uyğunlaşdırılmış yivdən qaynaqlanır. BSP, NPT, UNF və metrik yivlər ilk baxışda bir-birinə çox bənzəyir; bəzi ölçülərdə xarici yivli detal yanlış porta bir neçə dövrə rahatca girir, sonra isə ilişib qalır. Bu məqalədə sahədə ən çox rast gəlinən dörd yiv ailəsini, onların hər birində kipləşmənin harada təmin olunduğunu və düzgün uyğunluğu hansı ölçmələrlə təsdiqləyə biləcəyinizi izah edirik.
Dörd yiv ailəsi, dörd fərqli prinsip
Yiv standartlarını bir-birindən fərqləndirən üç əsas xüsusiyyət var: yiv profilinin bucağı, yivin silindrik və ya konik olması və kipləşmənin harada təmin edildiyi. Xarici diametr və addım bu mənzərənin yalnız bir hissəsidir.
BSP: 55° Whitworth profili
BSP (British Standard Pipe) ailəsində yiv profili 55°-dir; yivin təpələri və dibləri yuvarlaqlaşdırılmışdır. İki növü var. BSPP silindrik yivdir (G işarələnməsi, ISO 228-1) və yivin üzərində kipləşmə təmin etmir; kipləşmə bonded seal (metal-rezin şayba), O-ring və ya şlanq başlıqlarında tez-tez rast gəlinən 60° konik oturma səthi ilə əldə edilir. BSPT isə 1:16 konusluqla açılan yivdir (xarici yiv üçün R, daxili yiv üçün Rc işarələnməsi, ISO 7-1) və kipləşməni yivin üzərində, uyğun kipləşdirici materialla təmin edir.
NPT: 60° profil, 1:16 konusluq
NPT (ASME B1.20.1) Amerika boru yividir. Profil bucağı 60°, konusluq 1:16-dır; yivin təpələri və dibləri yastıdır. Kipləşmə sıxma zamanı konik yivlərin bir-birinə paz kimi oturması və yivlər arasına çəkilən kipləşdirici material sayəsində əldə edilir. Konik yivlər sıxılarkən qismən deformasiyaya uğrayaraq kipləşmə yaratdığından, tez-tez sökülüb-taxılan nöqtələr üçün ideal deyil.
UNF və JIC: silindrik yiv, ayrıca kipləşmə səthi
UNF (Unified National Fine) 60° profilli, silindrik və xırda addımlı yivdir. Hidravlikada UNF yivi təkbaşına kipləşmə yaratmır; kipləşməni onunla birlikdə istifadə olunan birləşmə tipi müəyyən edir. JIC birləşmələrində (SAE J514, ISO 8434-2) kipləşmə 37° konik səthlərin metal-metal təması ilə, ORFS birləşmələrində (SAE J1453, ISO 8434-3) uc səthindəki O-ring ilə, O-ring-li portlarda (SAE J1926, ISO 11926) isə xarici yivli detalın altıbucaqlı tərəfindəki O-ring-in port ağzındakı faskaya sıxılması ilə təmin olunur. 37° JIC konusu soyuducu və aşağı təzyiqli xətlərdə rast gəlinən 45° SAE flare birləşməsi ilə qarışdırılmamalıdır.
Metrik yivlər: 60° profil, millimetrlə addım
Metrik yivlər (ISO 261) 60° profillidir və addım millimetrlə göstərilir: məsələn, M18x1,5. Hidravlikada ən geniş yayılmış tətbiq DIN 2353 / ISO 8434-1 çərçivəsindəki 24° konuslu sıxma halqalı birləşmələrdir; sahədə bunlar əksər hallarda "ermeto tipli fitinq" adlanır (ad bir istehsalçının qeydiyyatdan keçmiş ticarət markasından gəlir). Burada da yiv kipləşmə yaratmır; kipləşmə 24° konus ilə sıxma halqası və ya O-ring-li konik uc arasında baş verir. ISO 6149 metrik portlarında kipləşmə O-ring ilə təmin olunur. Eyni boru xarici diametri üçün yüngül (L) və ağır (S) seriyaların qayka yivləri fərqlidir: 12 mm boru üçün L seriyasında M18x1,5, S seriyasında isə M20x1,5 istifadə olunur.
Müqayisə cədvəli
| Standart | Profil bucağı | Yiv forması | Kipləşmə harada? | Tipik işarələnmə |
|---|---|---|---|---|
| BSPP | 55° | Silindrik | Bonded seal, O-ring və ya 60° konus | G 1/2 |
| BSPT | 55° | Konik (1:16) | Yivin üzərində, kipləşdirici materialla | R 1/2, Rc 1/2 |
| NPT | 60° | Konik (1:16) | Yivin üzərində, kipləşdirici materialla | 1/2-14 NPT |
| UNF / JIC | 60° | Silindrik | 37° konus (JIC), O-ring (ORFS, O-ring-li port) | 3/4-16 UNF |
| Metrik | 60° | Silindrik | 24° konus və sıxma halqası, O-ring | M18x1,5 |
Niyə təkcə ştangensirkul kifayət etmir?
Nominal ölçü yivin real xarici diametri deyil. Məsələn, 1/2" BSP xarici yivinin diametri təxminən 20,96 mm-dir; "yarım düym" ifadəsi boru ölçüləri ənənəsindən gəlir. Daha vacibi, müxtəlif standartlarda xarici diametrlər bir-birinə çox yaxın ola bilər. Ştangensirkul sizə təxmini diametri verir; bucağı, addımı və konusluğu göstərmir.
Ən tipik tələ 1/2" və 3/4" ölçülərdədir: bu iki ölçüdə həm BSP, həm də NPT düymdə 14 yivdən istifadə edir. BSP xarici yivli detal NPT daxili yivli porta bir neçə dövrə rahatca girir; 55° ilə 60° profil fərqi yalnız sıxma zamanı üzə çıxır. Digər ölçülərdə addımlar bir-birinə yaxın, lakin fərqlidir:
| Nominal ölçü | BSP (yiv / düym) | NPT (yiv / düym) |
|---|---|---|
| 1/8" | 28 | 27 |
| 1/4" | 19 | 18 |
| 3/8" | 19 | 18 |
| 1/2" | 14 | 14 |
| 3/4" | 14 | 14 |
| 1" | 11 | 11,5 |
Düzgün müəyyənləşdirmə üçün addım-addım ölçmə
- Diametr: Xarici yivli detalda xarici diametri, daxili yivli detalda isə daxili diametri ştangensirkulla yivin təpələrindən ölçün. Konik yivdə birinci və sonuncu yiv arasında diametr fərqi olur; silindrik yivdə diametr sabitdir.
- Addım: Yivölçəni işığa qarşı tutun; boşluq qoymadan oturan yivölçən düzgün addımı göstərir. Düym və metrik yivölçənləri ayrı-ayrılıqda yoxlayın.
- Profil bucağı: Yaxın addımlarda həm 55°, həm də 60° yivölçənlər oturmuş kimi görünə bilər. Yivölçəni bir neçə yiv boyunca sürüşdürərək təpə və diblərdəki boşluğu yoxlayın.
- Kipləşmə səthi: Detalda 37° və ya 24° konus, O-ring yuvası, yastı uc səthi və ya araqat oturma səthinin olub-olmadığına baxın. Konus bucağı yiv qədər həlledicidir.
- Qarşı detal: Qoşulacağı portun və ya şlanq başlığının fotoşəklini və ölçüsünü də qeyd edin. Port tərəfindəki faska, konus yuvası və səthin forması çox vaxt standartı üzə çıxarır.
Ölçmədən sonra tərəddüd edirsinizsə, detalın ştangensirkulla birlikdə çəkilmiş aydın fotoşəklini göndərin və ya nümunəni təqdim edin. Yiv standartı və kipləşmə tipi təsdiqləndikdən sonra düzgün detal təklif olunur.
Uyğun olmayan yivi zorla sıxmağın nəticələri
- Sızma: Fərqli profil bucaqları yiv yanlarının tam təmasına mane olur; konik yivdə kipləşdirici material boşluğu bağlaya bilmir, silindrik yivdə isə araqat düzgün sıxılmır.
- Yivin bərpaolunmaz zədələnməsi: Nasos gövdəsində, klapan blokunda və ya silindr portunda yivin xarab olması sadə adapter səhvini baha başa gələn gövdə təmirinə çevirir.
- Yapışma (galling): Paslanmayan polad yivlərdə zorlama səthlərin bir-birinə qaynaqlanmasına səbəb ola bilər; detal çox vaxt kəsilərək çıxarılır.
- Təhlükəsizlik riski: Az sayda yivə ilişən birləşmə təzyiq altında və ya vibrasiya nəticəsində boşalıb yerindən çıxa bilər.
Birləşmə bir neçə dövrə rahatca girib sonra qəfildən bərkiyirsə, dayanın. Açarla "bir az da" sıxmaq problemi həll etmir; standartı yenidən yoxlayın.
Fərqli standartları birləşdirmək lazım olduqda
Gəmidə İngilis standartlı nasosla Amerika standartlı klapanın eyni xətdə olması tez-tez rast gəlinən haldır. Belə keçidlərdə həll yolu iki ucu fərqli standartda emal olunmuş adapterdir: məsələn, bir tərəfi BSPP xarici yivli, digər tərəfi JIC xarici yivli. Adapter seçərkən iki ucun təzyiq sinfini, kipləşmə tipini və montaj istiqamətini birlikdə qiymətləndirin. Kataloqda qarşılığı olmayan keçidlər texniki çertyoj və ya nümunə əsasında CNC dəzgahlarında xüsusi olaraq emal edilə bilər.
Yoxlama siyahısı
- Diametri ştangensirkulla, addımı yivölçənlə ölçmüsünüzmü?
- Yivin silindrik və ya konik olduğunu birinci və sonuncu yivdə yoxlamısınızmı?
- Kipləşmə səthini (konus bucağı, O-ring yuvası, araqat səthi) müəyyən etmisinizmi?
- Qarşı detalın standartı məlumdurmu?
- Fərqli standartlar arasında keçid lazımdırsa, uyğun adapter müəyyənləşdirilibmi?
- Əmin deyilsinizsə, foto və ya nümunə ilə təsdiq istəmisinizmi?
